چه چیزی زیباتر از آنکه طرحی از دل طبیعت سرسبز و رنگارنگ ایران زمین بر روی یک فرش دستباف نقش ببندد؟ بیش از 150 سال پیش، در روستای عشوند (Oshvand)، هنرمندان با ذوقی سرشار، با الهام از شقایقهای وحشی و دشتهای سرسبز اطراف، طرحی بینظیر آفریدند که به نام گلدانی یا کلهگلی شناخته میشود. این طرح، که امروزه به عنوان یکی از ارزشمندترین و شناختهشدهترین طرحهای فرش ایرانی در جهان به شمار میرود، داستان زیبایی و خلاقیت مردمان این دیار را برای نسلهای آینده روایت میکند.
با ما همراه شوید تا به اعماق تاریخچه این طرح بینظیر سفر کنیم و با ویژگیهای منحصربهفرد، رموز بافت و چالشهایی که این هنر اصیل با آن روبرو است، بیشتر آشنا شویم. از دلایل محبوبیت جهانی طرح گلدانی تا تأثیر آن بر صنعت فرش ایران، همه و همه در این مقاله مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
ویژگی های فرش نهاوند
پیش از توضیحات درباره طرح کله گلی، بهتر است از فرش نهاوند کمی حرف بزنیم و با ویژگی های فرشهای این شهر کمی آشنا شویم.
فرش دستباف نهاوند، با بافت ظریف و طرحهای اصیل خود، از جایگاه ویژهای در میان فرشهای ایرانی برخوردار است. این فرشها با ویژگیهای منحصربهفردی که دارند، به عنوان یکی از بهترین نمونههای فرش دستباف در جهان شناخته میشوند. یکی از مهمترین ویژگیهای فرش نهاوند، بافت آن است که عمدتاً به صورت تختباف و گاهی نیملول انجام میشود. گرههای به کار رفته در این فرشها نیز ترکیبی از گرههای ترکی و فارسی است. پرزهای بلند و گوشتدار این فرشها، به آنها نرمی و لطافت خاصی بخشیده و دوام آنها را افزایش داده است.
در گذشته، رجشمار فرشهای نهاوند حدود ۲۵ رج بود؛ اما با پیشرفت تکنیکهای بافت، این عدد به ۳۰ تا ۴۰ رج افزایش یافته است که نشاندهندهی ظرافت و دقت بالای بافندگان این منطقه است. مواد اولیه به کار رفته در بافت فرشهای نهاوند نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. در گذشته، از پشم و پنبه با کیفیت بالا برای بافت این فرشها استفاده میشد؛ اما امروزه استفاده از نخهای پنبهای رایجتر شده است. رنگهای به کار رفته در این فرشها نیز عمدتاً طبیعی و گیاهی هستند و رنگهای قرمز کدر، خاکی و زمینه آبی تیره در آنها بیشتر دیده میشود. به طور کلی، فرش دستباف نهاوند با ویژگیهای منحصر به فرد خود، از جمله بافت ظریف، پرزهای بلند، رنگهای طبیعی و طرحهای اصیل، به عنوان یکی از بهترین نمونههای فرش دستباف ایرانی شناخته میشود و از ارزش هنری و اقتصادی بالایی برخوردار است.
زادگاه طرح گلدانی: روستای عشوند
روستای عشوند در نزدیکی شهر نهاوند در جنوب استان همدان قرار دارد. این روستا با دشتهای زیبا و پر از شقایقهای وحشی در فصل بهار، منبع الهام هنرمندان فرشباف زنان و مردان محلی بوده است. این طرح اولین بار در عشوند شکل گرفته و بعدها در سایر روستاهای منطقه از جمله کلهخان و زرامین نیز بافت شده است. طرح گلدانی، که در این منطقه به نام کلهگلی نیز مشهور است، به خاطر نقشهای موجود در اطراف گلدانها و درون آنها به این نام خوانده شده است. شقایقهای وحشی درون و بیرون گلدانهای طرحهای فرش، بهرهبرداری هنری از طبیعت است که زنان روستایی با ذوق و خلاقیت خود آن را طراحی و بافتهاند.
جایگاه جهانی طرح کله گلی
طرح گلدانی، با تأکید بر گلهای درون گلدان، به همراه تقارن و استفاده از رنگهای گرم و زنده، الهامبخش تناسب و زیبایی هنری است. این طرحها نه تنها جلوهای بصری ایجاد میکنند، بلکه نمایانگر رابطهای عمیق با محیط زیست و طبیعت منطقه هستند. گلهای درون گلدان، شباهتهای فراوانی به شقایقهای وحشی دارند. رنگهای قرمز و مشکی در نقوش فرش، نمایانگر همین تأثیر از دشتهای اطراف روستای عشوند هستند. البته باید به این نکته اشاره کرد که بافت هر طرح، بیشتر بر اساس برداشت هنرمند از طبیعت است و لزوماً بازنمایی دقیق طبیعت نیست.
طرح گلدانی نهاوند به دلیل زیبایی و پیچیدگی، در عرصه جهانی نیز شناخته شده است. این فرشها از لحاظ هنری و فرهنگی نمایانگر تاریخ و هویت منطقه هستند. اگرچه این طرح در بسیاری از نقاط ایران بافته میشود، اما اصالت آن به نهاوند و روستاهای اطرافش بازمیگردد.
این طرح ها در نهاوند، بیشتر در سه رنگ لاکی، کرمی و مشکی تولید میشود.
چالشهای پیش رو برای طرح کله گلی و بهطور کلی برای فرش نهاوند
با وجود شهرت جهانی، فرشبافی در نهاوند با چالشهای متعددی روبرو است. تحریمهای اقتصادی، کاهش تقاضا در بازارهای بینالمللی و تغییرات در سبک زندگی مردم، باعث کاهش رونق این صنعت شدهاند. در روستای عشوند، که روزگاری بافت فرش شغل اصلی بسیاری از خانوادهها بود، اکنون تنها تعداد کمی از افراد مسن به این هنر مشغول هستند و جوانان تمایلی به ادامه این حرفه ندارند. نقشههای ذهنی که به صورت سینه به سینه منتقل میشدند، در خطر فراموشی قرار دارند. برای حفظ این هنر اصیل، نیاز به تلاشهای جدی در زمینه آموزش، تبلیغات و حمایتهای دولتی احساس میشود.
سخن پایانی
امروزه فروشگاه قالیوند به عنوان یکی از مراکزی که سالیان سال است در خود شهر نهاوند فعالیت میکند و از نزدیک درحال مشاهده زوال این هنر در شهر نهاوند است، سعی کرده در راستای حفظ این میراث و شناساندن چالش ها و دغدغه های افراد شاغل در این حرفه قدمی بردارد. برای مشاهده فرش های اصیل نهاوند در این سایت و خرید طرح کلهگلی نهاوند به این صفحه مراجعه کنید.
