آشنایی با روستای عشوند و فرشهای دستباف این روستا

اگر از علاقمندان و یا دکوراتورهایی باشید که با فرش‌های دستباف ایرانی اشنایی داشته باشید، حتما اسم فرش عشوند (Oshvand) به گوش‌تان خورده است. در این مقاله میخواهیم با هم به نهاوند و یکی از روستاهای این شهر یعنی،‌ عشوند سفر کنیم و با این روستا و طرح فرش‌های این روستا بیشتر آشنا شویم و ببینیم که چگونه شد این روستا شهرتی جهانی پیدا کرد. نام فرش عشوند اغلب به‌عنوان یک طرح مجزا شناخته می‌شود، اما درواقع این نام برگرفته از روستای عشوند در شهرستان نهاوند است که از دیرباز یکی از مراکز اصلی تولید قالی‌های نفیس و باکیفیت بوده است. طرح‌های زیبای این فرش، رنگ‌بندی گرم و زنده و گره‌های مستحکم، آن را به یکی از محبوب‌ترین گزینه‌ها برای دکوراسیون سنتی و مدرن تبدیل کرده است.

فرش عشوند با ترنج گرد (شمسه) در مرکز خود، رنگ‌های شاد و متنوع، و طرح‌های الهام‌گرفته از طبیعت و فرهنگ بومی، جایگاهی ویژه در بازار فرش ایران و جهان دارد. با این‌حال، علی‌رغم قدمت و اصالت آن، این صنعت ارزشمند با چالش‌هایی مانند کاهش تولیدات سنتی و تغییر الگوی زندگی مواجه شده است. در این مقاله، به بررسی دقیق پیشینه‌ی فرش عشوند، ویژگی‌های فنی و طراحی آن، جایگاه این فرش در بازار، و چالش‌های پیش روی صنعت قالی‌بافی در این منطقه خواهیم پرداخت. همچنین نقش روستای عشوند در توسعه‌ی این هنر اصیل را بررسی خواهیم کرد تا بیشتر با اهمیت و ارزش این میراث فرهنگی آشنا شویم.

معرفی روستای عشوند

روستای عشوند، یکی از روستاهای قدیمی شهرستان نهاوند در استان همدان است که در دهستان شعبان و در مسیر جاده نهاوند به ملایر قرار دارد. این روستا در بخش غربی شهر نهاوند واقع شده و از نظر جغرافیایی دارای طبیعتی کوهستانی، دره‌ای و تپه‌ای است. راه ارتباطی آن نیز جاده‌ای آسفالته است که دسترسی را برای ساکنان و گردشگران تسهیل می‌کند. عشوند از گذشته تاکنون یکی از مراکز مهم قالی‌بافی در منطقه نهاوند بوده و بسیاری از بافندگان حرفه‌ای این منطقه از این روستا برخاسته‌اند. بافت فرش در عشوند قدمتی طولانی دارد و پیش از آنکه به سایر مناطق نهاوند انتقال یابد، بافندگان عشوندی به دلیل ظرافت و کیفیت بالای کار خود شهرت خاصی داشتند.

در سال‌های دور، فرش‌های عشوندی به‌صورت خانگی و سنتی بافته می‌شدند و در هر خانه، دار قالی بخشی از زندگی روزمره بود. قالی‌بافی در این منطقه به‌عنوان یک مهارت موروثی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است. در مورد نام عشوند نظرات مختلفی مطرح است. برخی معتقدند که این نام از واژه” عش “در زبان عربی گرفته شده که به لانه گنجشک اشاره دارد، و به دلیل وفور این لانه‌ها در منطقه، نام عشوند برای آن انتخاب شده است. که این اعتقادی است که بین برخی مردم منطقه وجود دارد و کارشناسان و پژوهشگران آن را تایید نمی‌کنند.

ویژگی‌های اقتصادی و فرهنگی روستا

اقتصاد روستا بر پایه کشاورزی، دامداری، و قالی‌بافی است. محصولات اصلی کشاورزی غلات، انگور، صیفی‌جات و لبنیات هستند که در کنار فعالیت قالی‌بافی، معیشت ساکنان را تأمین می‌کنند. در گذشته، طرح‌های متنوعی در این روستا بافته می‌شد، اما از زمانی که طرح کله‌گلی با نام عشوند پیوند خورد و در بازارهای داخلی و خارجی با این نام شناخته شد، میزان تولید این طرح در عشوند افزایش چشمگیری یافت. امروزه، فرش‌های عشوند بیشتر با نام خود این روستا شناخته می‌شوند تا با نام اصلی طرح کله‌گلی، و این موضوع نشان‌دهنده اهمیت عشوند در گسترش و ترویج این طرح خاص است.

با افزایش تقاضا برای فرش‌های نفیس و ارزشمند، مهارت و دانش قالی‌بافی عشوندی به مناطق دیگر نهاوند مانند کله‌خان و زرامین انتقال یافت و سایر بافندگان نیز به تدریج به این صنعت روی آوردند. در حال حاضر، قالیبافان این روستاها توانسته‌اند فرش‌هایی هم‌رده با عشوند تولید کنند و در بازارهای داخلی و بین‌المللی رقابت کنند.

تنها فرش ثبت‌شده منطقه‌ای در استان همدان، فرش عشوند نهاوند است که نشان از اصالت و اهمیت بالای آن در میراث فرهنگی کشور دارد. با وجود تلاش‌ها برای ثبت جهانی این فرش، چالش‌هایی مانند کاهش تولید سنتی، مشکلات صادرات از گمرک همدان و تغییر سبک زندگی باعث شده این هنر اصیل در خطر کمرنگ شدن قرار بگیرد. با این حال، همچنان بیش از ۶ هزار بافنده در نهاوند، از جمله در روستای عشوند، به این حرفه مشغول هستند و سالانه هزاران متر مربع فرش تولید می‌شود. با توجه به اینکه فرش‌هایی که ثبت جهانی شوند، از تحریم‌های بین‌المللی خارج شده و به‌راحتی صادر می‌شوند، امید است که فرش عشوند بتواند در آینده نزدیک جایگاه خود را در صادرات قالی ایران، بیش از پیش تثبیت کند.

ویژگی‌های قالی‌های عشوند

برخی از ویژگی‌های تاریخی و فنی این فرش‌ها عبارتند از:

• گره‌های ترکی و فارسی: در قالی‌های عشوند از هر دو نوع گره استفاده می‌شود، اما عمدتاً گره ترکی در بافت آن رایج‌تر است
• بافت روی دارهای عمودی: برخلاف برخی مناطق که از دارهای افقی استفاده می‌کنند، قالیبافان عشوند معمولاً از دارهای عمودی برای بافت فرش بهره می‌برند
• قالی‌های تک‌بافت با پرز بلند و ضخیم: این قالی‌ها به‌دلیل ضخامت و استحکام بالا، گزینه‌ای مناسب برای فضاهای پر رفت‌و‌آمد هستند
• طرح‌های هندسی و الهام‌گرفته از ساروق: قالی‌های عشوند شباهت زیادی به قالی‌های مناطق ساروق دارند و نقوش شکسته و نیمه‌شکسته در آن‌ها دیده می‌شود
• تراکم بافت: فرش‌های عشوند دارای بافت متراکم و پرز بلند هستند که باعث می‌شود قالی نرم، گرم و مقاوم در برابر فرسایش باشد
• استفاده از رنگ‌های شاد و پرجنب‌وجوش است. ترکیب رنگی در این فرش به گونه‌ای است که علاوه بر حفظ اصالت، حس گرما و صمیمیت را در فضا ایجاد می‌کند
• تار و پود فرش عشوند عموماً از پنبه ساخته می‌شود، که به افزایش استحکام و انعطاف‌پذیری قالی کمک می‌کند. در برخی موارد، پشم نیز برای تار و پود به کار می‌رود، که فرش را ضخیم‌تر و مقاوم‌تر می‌سازد
• بیشتر در ابعاد رایج ذرع و نیم و ۶متری بافته می‌شود.

[مقاله بیشتر: کیفیت فرش های نهاوند و مقایسه با دیگر فرش‌ها]

افول و احیای دوباره قالی‌بافی در عشوند

با تغییر سبک زندگی، مهاجرت جوانان به شهرها، کاهش تعداد دام‌ها و افزایش قیمت مواد اولیه، میزان تولید فرش‌های دستباف در عشوند کاهش یافت. با این حال، در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای احیای این صنعت صورت گرفته است. سازمان‌های مرتبط با صنایع دستی و میراث فرهنگی، در تلاش هستند تا قالی عشوند را در فهرست میراث جهانی ثبت کنند، چرا که این فرش تنها فرش ثبت‌شده منطقه‌ای در استان همدان است.

امروزه، با حمایت از بافندگان و افزایش آگاهی درباره ارزش فرش‌های عشوندی، این هنر اصیل بار دیگر جایگاه خود را در بازار پیدا کرده است. همچنان بیش از ۶ هزار قالیباف در شهرستان نهاوند، از جمله در روستای عشوند، مشغول به کار هستند و سالانه هزاران متر مربع فرش تولید می‌شود که زینت‌بخش خانه‌های ایرانی و بازارهای بین‌المللی است.

طراحی و نقوش فرش عشوند

طرح‌های فرش عشوند بیشتر هندسی و شکسته هستند و شباهت‌هایی با نقوش قالی‌های ساروق دارند. با این حال، برخی از نقوش این فرش کاملاً منحصر‌به‌فرد بوده و آن را از سایر قالی‌های روستایی متمایز می‌کند. از مهم‌ترین طرح‌های فرش عشوند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ترنج دایره‌ای یا شمسه: مهم‌ترین و شناخته‌شده‌ترین طرح فرش عشوند یک ترنج گرد در مرکز قالی است که به اصطلاح شمسه نامیده می‌شود. این ترنج معمولاً با گل‌های رز و سایر نقوش گیاهی تزیین شده است.
• طرح کله‌گلی: یکی از محبوب‌ترین نقوش فرش عشوند طرح کله‌گلی است که در ابتدا با نام این روستا عجین شده و بعدها با عنوان “فرش عشوندی” در بازار شناخته شد.
• لچک و ترنج و نقوش درختی: برخی از قالی‌های عشوند دارای لچک و ترنج‌های زیبا و همچنین نقوش الهام‌گرفته از طبیعت هستند که به این قالی‌ها جلوه‌ای خاص می‌بخشند.
• حاشیه‌های ظریف و متراکم: در بسیاری از قالی‌های عشوند، حاشیه‌هایی با نقوش گل‌های شاه‌عباسی، نخلی و گل‌های رز دیده می‌شود که در کنار ساقه‌های پیچیده به‌صورت زیگزاگ تمام حاشیه را در بر می‌گیرد.

نتیجه‌گیری

فرش عشوند، یکی از اصیل‌ترین و زیباترین فرش‌های ایرانی و در رده فرش های روستایی ایران است که به دلیل طرح‌های منحصربه‌فرد، رنگ‌های زنده و کیفیت بالای بافت، همچنان مورد توجه قالیبافان، دکوراتیوها و خریداران داخلی و خارجی قرار دارد. این قالی نمادی از هنر دست بافندگان عشوندی است که قرن‌هاست این هنر را حفظ کرده و به نسل‌های بعد منتقل کرده‌اند.

اگر به دنبال فرشی با اصالت ایرانی، کیفیت بالا و طرح‌های سنتی منحصربه‌فرد هستید، فرش عشوند گزینه‌ای فوق‌العاده برای شما خواهد بود. این قالی نه‌تنها جلوه‌ای زیبا و دل‌نشین به فضای شما می‌بخشد، بلکه با دوام بالا، سرمایه‌ای ارزشمند برای سال‌های طولانی محسوب می‌شود. هم‌اکنون می‌توانید فرش دستباف عشوند را با بهترین کیفیت و تضمین اصالت از فروشگاه قالیوند تهیه کنید. با خرید این قالی نفیس، نه‌تنها از زیبایی بی‌نظیر هنر ایرانی بهره‌مند می‌شوید، بلکه از بافندگان زحمت‌کش این منطقه حمایت کرده و به حفظ و ترویج هنر قالی‌بافی عشوند کمک می‌کنید.